De Facebookgroep ‘Diet Soda Coke Drinkers Who Want to Quit’ lijkt meer op een zelfhulpgroep voor drugsverslaafden dan op een babbelbox voor colaliefhebbers. De groepsleden moedigen elkaar aan, waarschuwen elkaar en delen moeilijke momenten bij hun pogingen te stoppen. Dat ze elke dag liters cola light drinken, zien ze niet als een onhebbelijke gewoonte, maar als een keiharde verslaving. Rechten: NRC

Maar het is niet alleen de cola waar mensen vanaf willen. Gehoord in de directe omgeving: anderhalve liter 7Up light per dag, met vakantie altijd op de uitkijk of het ergens te koop was, en onthand zijn als er alleen de gesuikerde variant was – of Sprite, want dat is niet hetzelfde. Ze stopte radicaal na het lezen van een artikel in The Guardian.

In dat stuk probeert de auteur, Sirin Kale, haar „verslaving” te ontrafelen. Diet Coke was haar beste vriend, haar beloning, en toen ze anorexia had, was het haar maaltijdvervanger. Cola light vult zo lekker, terwijl er geen calorieën in zitten. Zelfs aanhoudende maagklachten waren lange tijd niet genoeg om Kale te laten stoppen.

De verkoop van frisdrank neemt in Nederland al tien jaar gestaag af en verschuift naar light en suikervrij. Maar bij elkaar ging er in 2020 toch nog 16.393.278 hectoliter ‘frisse dranken’ over de toonbank, omgerekend minstens een glas per persoon per dag. Gemiddeld, want de theeleuten die nooit fris drinken compenseren de verslaafden die tien minuten voor sluitingstijd nog naar de supermarkt racen om de volgende ochtend niet zonder cola te zitten.

Dopamine

Een verslaving, dat is het. Althans, dat betoogt de Amerikaanse voedselschrijver Michael Moss in zijn nieuwe boek Hooked. Misschien niet volgens de klassieke definitie van verslaving, waarbij je fysiek en mentaal afhankelijk bent en steeds meer nodig hebt voor hetzelfde effect. Maar wel als je de definitie van een topman van tabaksfabrikant Philip Morris volgt: „Repetitief gedrag waarmee sommige mensen niet kunnen stoppen.”

Daar heb je geen heroïne of sigaretten voor nodig, zegt Moss. Ook voedsel kan in de hersenen het beloningssysteem zodanig activeren dat alleen al de herinnering aan voedsel kan maken dat je gewoontes ontwikkelt die uiteindelijk voor sommigen een verslaving worden. En dan niet zomaar voedsel – er is nog nooit iemand verslaafd geraakt aan komkommer – maar voedsel dat door de industrie zo ontworpen is dat je er niet van af kunt blijven.

„Onze intuïtie houdt van zoet, en dus geven ze ons zoet.” Met of zonder suiker. Want ook light en diet zijn zoet en maken dat er dopamine vrijkomt, het hormoon waarvan we niet alleen een goed gevoel krijgen, maar dat ons ook aanspoort om te eten of drinken. En weinig geeft die reactie zo snel als frisdrank, dat nou eenmaal lekker makkelijk wegklokt. Zelfs het zien van het logo van Coca Cola, schrijft Moss, laat bij ‘gebruikers’ delen in de hersenen oplichten die in verband staan met verlangen.

Moss haalt in Hooked ook het controversiële onderzoek aan van Dana Smallvoor PepsiCo. Controversieel omdat de frisdrankproducent na onwelgevallige uitkomsten het contract met de Yale-onderzoeker opzegde. Maar ook omdat de wetenschap niet eensgezind is over de conclusie van Small: kunstmatige zoetstoffen houden de stofwisseling voor de gek. Er komt een zoetsignaal binnen, maar dan zonder de bijbehorende calorieën. De mismatch van signalen en calorieën maken dat de trek wordt aangewakkerd, waardoor je toch die gemiste calorieën gaat eten. Ons lichaam is simpelweg niet meegeëvolueerd met ons voedsel, stelt Moss. De voedselindustrie rommelt met onze biologie. En dan ook nogal geniepig, door te doen alsof je met light-frisdrank een gezonder alternatief koopt.

Lees ook:Zo pak je ongezonde eetgewoontes aan

Dik van light?

Moss gaat er met gestrekt been in. In Nederland zijn niet alle deskundigen zo stellig. Het Voedingscentrum, dat zich op wetenschappelijke inzichten baseert, ziet geen bewijs dat mensen hetzelfde reageren op zoetstoffen als proefdieren in experimenten, en meer honger krijgen van light-frisdranken. Wel blijken mensen die veel light drinken ook meer frisdrank met suiker te consumeren, en zijn ze gemiddeld zwaarder dan mensen die geen light-producten gebruiken. Maar dat betekent niet dat ze dik werden van de cola light. Waarschijnlijker is dat ze gewicht wilden verliezen en daarom vaker light kopen.

Ook hoogleraar eetgedrag Kees de Graaf in Wageningen (WUR) denkt niet dat je aankomt van zoetstoffen. Van gesuikerde frisdranken is wel aangetoond dat ze dik maken. „En dan vooral omdat je frisdrank zo snel binnenkrijgt dat je lichaam geen tijd krijgt om het signaal van verzadiging door te geven. Je drinkt er dus makkelijk te veel van.”

Ook het woord ‘verslavend’ gaat De Graaf te ver. Als je van de ene op de andere dag geen cola meer drinkt, kun je best een paar dagen koppijn hebben. Maar dat komt vooral door de cafeïne. Suiker is een ander verhaal. De voorkeur voor zoet is aangeboren, het geeft een comfortabel gevoel. „Je kunt uitkijken naar cola light zoals je naar de warme maaltijd kunt uitkijken. Het kan je de dag door helpen. Maar verslavend? Dat niet. Je wilt er niet steeds meer van. Zoet komt op enig moment je neus uit.”

Maar toch. Wordt ons voedsel niet te lekker, te onweerstaanbaar gemaakt? In frisdrank is het de combinatie van zoet en koolzuur die zo goed werkt. De Graaf: „Bedrijven optimaliseren de beloningswaarde van voedingsmiddelen. Ik ben daar blij mee. Hoe kun je iets nou té lekker maken?” En nogmaals: lekker is iets anders dan verslavend.

„Dan kun je een soort dagboekje bijhouden – waar was je, met wie, wat deed je, wat was de aanleiding”

Geautomatiseerde associaties

Of je het nu een verslaving noemt of niet: feit blijft dat iemand die elke dag anderhalve liter 7Up of zes blikjes cola light drinkt, daar kennelijk moeilijk mee kan stoppen. Uiteindelijk heeft het allemaal te maken met gewoontevorming, legt Emely de Vet, leefstijlhoogleraar aan de WUR, uit. „Gewoontes zijn geautomatiseerde associaties, linkjes in het brein, tussen een bepaalde trigger en een respons.”

Een plek, een gezelschap, een moment, een emotie – het kunnen allemaal triggers zijn. „Als je herhaaldelijk hetzelfde gedrag vertoont, gecombineerd met die trigger, ontstaat er een automatisme. Zo lokt die trigger na verloop van tijd dat gedrag uit.” Bij het opstarten van je computer, wachten op het perron, thuiskomen uit je werk of je Netflix-avondje hóórt gewoon een colaatje.

Om dat te doorbreken, kun je twee dingen doen, zegt De Vet. Je kunt de trigger wegnemen (niet met de trein gaan): dan wordt de behoefte minder. En als je de trigger niet kunt wegnemen (je moet toch naar je werk) kun je de respons vervangen, iets verzinnen in plaats van het colaatje. „Een handige strategie is dan om zogenaamde ‘implementatie-intenties’ aan te maken en op te schrijven wat je doet bij welke trigger. Bijvoorbeeld: als ik de tv aanzet, pak ik een glas water. Zo vervang je de mentale link voor een nieuwe.”

En als je de hele dag door cola drinkt? „Dan kun je een soort dagboekje bijhouden – waar was je, met wie, wat deed je, wat was de aanleiding – om erachter te komen wat precies je triggers zijn.”

Met de kat spelen

Sirin Kale leerde zichzelf te belonen met andere dingen dan cola light, zoals met de kat spelen of in bad een boek lezen. Ze houdt inmiddels van de smaak van water in de ochtend. De 7Upper heeft haar vervangende respons gevonden in slappe koffie en veel water, vaak met prik en met een uitgeperste citroen of mandarijn erin. Heel af en toe neemt ze nog een blikje Pepsi Max.

Zelfs Kees de Graaf, die zo goed weet hoe beloning werkt, dronk veel cola light. Ook hij is ermee gestopt. „Ik was een behoorlijke cafeïnejunk. Ik dronk cola in plaats van koffie. Nu drink ik thee, elke middag vier tot zes koppen. Mijn vrouw rooibos en ik earl grey.”

Leave a Reply